Hướng tới một triết lý dạy văn TTCT - Dạy văn góp phần tích cực nhất, hiệu quả nhất và sâu sắc trong quá trình hình thành nhân cách con người... Có một giai thoại xưa thú vị kể về một kỳ thi vẽ tranh theo chủ đề “trăng”: có hai tác phẩm đáng lưu ý vì có vấn đề. Bức tranh thứ nhất vẽ mặt trăng tròn vành vạnh, rõ ràng; bức thứ hai không thấy trăng đâu cả, chỉ có đám mây rực sáng. Giám khảo A chấm bức thứ nhất điểm 10; bức thứ hai điểm 0 (vì lạc đề). Giám khảo B chấm bức thứ nhất 5 điểm (điểm trung bình); bức thứ hai 10 điểm (điểm tuyệt đối) và giải thích đây mới là bức tranh nghệ thuật đích thực, đầy sáng tạo, được vẽ theo thủ pháp “dụng vân họa nguyệt” (lấy mây vẽ trăng). Dĩ nhiên chấm thi thì phải có đáp án. Nhưng chỉ biết có đáp án mà quên mất thực tế bài làm của thí sinh thì có khác gì người đi sửa giày chỉ tin vào cái ni chân của mình! Huống chi “cái ni” dù là lý tưởng mấy cũng chỉ là một kiểu giường Procuste mà thôi (trong thần thoại phương Tây, nhân vật Procuste có một cái giường; khi bắt được ai Procuste đo người đó bằng cái giường của mình. Ai vừa vặn thì được tha; ai quá khổ thì chặt bớt; ai ngắn hơn thì bị kéo ra)! Từ thực tế chấm thi, tôi cảm thấy lo lắng ít nhiều chúng ta vận dụng đáp án như một kiểu giường Procuste. Bao lâu nay, chúng ta trói buộc mình một cách nghiệt ngã trong những yêu cầu có tính nguyên tắc và chất pháp lệnh: giáo án, đáp án, tỉ lệ học sinh lên lớp, học sinh thi đậu, tỉ lệ học sinh giỏi... Quẩn quanh và lúng túng trong những chiếc vòng kim cô ấy vì chúng ta không có một triết lý dạy văn. Cần thiết có một triết lý giáo dục hoàn chỉnh để hình thành một triết lý dạy văn thích ứng. Trong lịch sử giáo dục của thế giới, từng có thời đại muốn đào tạo những con người khổng lồ, bách khoa, từng có thời muốn đào tạo những người quân tử, những kẻ trượng phu. Nếu nền giáo dục VN hôm nay muốn đào tạo những con người VN sáng tạo ở mọi lĩnh vực thì chúng ta phải có một triết lý dạy văn đúng như bản chất sáng tạo của loại hình này. Tiềm năng sáng tạo của học sinh được nuôi dưỡng, được kích thích, được tạo điều kiện phát triển và thử thách từ nhỏ đến lớn như một hệ thống sẽ đẻ ra những con người sáng tạo. Đừng nghĩ tính thẩm mỹ và chất sáng tạo của văn học chỉ kích thích, nuôi dưỡng sự sáng tạo trong phạm vi nghệ thuật. Hơn ai hết, những nhà khoa học lớn luôn luôn khẳng định “nghệ thuật và khoa học là đôi cánh của nhân loại”. A. Einstein đã từng tuyên bố rằng thuyết tương đối của ông được gợi ý từ những trang tiểu thuyết sâu thẳm của Dostoievsky. Và sau khi đỗ tiến sĩ vật lý, nhà khoa học vĩ đại và “lạ đời” này đã đến thăm thầy giáo dạy văn hồi ông học trung học! Nếu muốn đào tạo những con người sáng tạo thì chúng ta phải có một triết lý dạy văn dành cho những chủ thể. Điều này phải nói Nhật Bản là quốc gia đầu tiên ở châu Á đã làm được. Hiện nay ở học đường VN, người thầy có xu hướng là những công chức, còn học sinh là những khách thể. Vì vậy, chúng ta bỏ quên tiềm năng sáng tạo vô tận của người dạy học và của học sinh, sinh viên. Nhưng triết lý giáo dục và triết lý dạy văn không chỉ có như thế. Chừng nào xã hội chúng ta còn có những bác sĩ lừa đảo bệnh nhân, những thầy thuốc mượn việc chữa bệnh để “chặt đẹp”, những quan chức tham ô... chúng ta vẫn còn suy nghĩ về triết lý dạy học mà nặng nhất là triết lý dạy văn. Chừng nào xã hội chúng ta còn có những hiện tượng người khiếm thị phải lên tiếng “tôi là kể khuyết tật, xin đừng thu tiền vé xe buýt của tôi”, chúng ta vẫn còn phải bổ sung triết lý dạy văn. Chừng nào còn có những sinh viên chỉ vì để khỏi trả số nợ 2 triệu đồng mà ra tay giết người bạn gái cho mình vay tiền, chúng ta vẫn còn lo nghĩ về một triết lý dạy văn. Bởi vì việc dạy văn góp phần tích cực nhất, hiệu quả nhất và sâu sắc trong quá trình hình thành nhân cách con người. TRẦN PHÒ Tuổi trẻ Online
